Trg Đurđeve Jerine – ulica koje više nema

Na Planu grada Smedereva iz 1937. godine razmere 1:5000, koji su sastavili gradski inženjer Boško Trifunović i opštinski službenik Vladimir Marković (čuva se u Istorijskoj zbirci Muzeja u Smederevu, Inv.br.1081), jasno se vidi ulica neobičnog naziva – Trg Đurđeve Jerine. Ova ulica bila je nekada deo tzv. smederevskog Kalemegdana, tačnije širokog prostora ispred varoškog bedema Smederevske tvrđave. Spajala je Ulicu despota Đurđa sa Ulicom dobrotvora Banića (današnja Omladinska), tačnije protezala se kroz deo grada u kojem se danas nalaze park Tri heroja i Zgrada gradske uprave.

Nesvakidašnji naziv ulice čuva spomen na Jerinu (Irinu) Kantakuzin, vizantijsku princezu i suprugu despota Đurđa Brankovića – jednu od najznačajnijih, ali i najkontroverznijih žena srpske istorije poznog srednjeg veka.

Tragična eksplozija municije i drugih ubojnih sredstava u Smederevskoj tvrđavi 5. juna 1941. godine teško je oštetila ovaj deo grada, nepovratno menjajući izgled gradskog pejzaža. Na samom početku obnove grada pod Izvanrednim komesarijatom za obnovu Smedereva, prvo je izrađen nov regulacioni i građevinski plan Smedereva koji je početkom septembra 1941. godine stavljen na uvid građanstvu. Blok važnih ulica u samom srcu smederevske varoši između ulica Kralja Petra i Tvrđave bio je predmet naročite obnove, a ulica koja je predmet ovog teksta – „Trg Đurđeve Jerine“ – tokom obnove pod okupacijom 1941–1944. godine, jednostavno je nestala. Posle Drugog svetskog rata ovaj naziv nije više upotrebljavan, a Jerinina ulica oterana je na periferiju, daleko od Grada u čijem zidanju su ona i njena porodica dali nemerljiv doprinos.

Danas sećanje na Đurđevu Jerinu, plemenitu Grkinju iz kuće Kantakuzin, koju je narodno predanje, uglavnom nepravedno, prozvalo „Prokletom“, u smederevskoj urbanoj onomastici postoji samo u vidu male, periferne ulice na obodu grada na ulazu u selo Radinac, nedaleko od završetka Ulice Crvene Armije. Značaj ove nesvakidašnje žene, čiji je trag neizbrisivo upisan u istoriju kako Smedereva, tako i čitave onovremene Srbije ne možemo preceniti, ali njen neodgovarajući tretman u smederevskoj odonimiji svakako je odraz potcenjivanja.

Paradoks je upečatljiv: u gradu čiji je simbol Smederevski grad (Tvrđava) u čijoj je izgradnji Jerina suštinski učestvovala, danas ne postoji nijedan značajan spomenik, trg, venac ili ulica dostojni njene uloge. Smederevo bi učinilo dobro sebi i istorijskoj istini kada bi, konačno, dostojanstveno vratilo Jerinu Branković u svoju odonomiju. Jer, muzealije poput Plana grada iz 1937. godine tu su da nam svedoče o tome da je nekada postojao važan trg koji je nosio njeno ime. Danas ga nema. To je jasan znak da Smederevo još uvek nije našlo adekvatan način da u gradskim nazivima dostojno obeleži jednu od najvažnijih ličnosti svoje prošlosti – vizantijsku princezu koja je, uprkos legendama, utisnula trajni pečat na naš grad.

Autor: Miroslav P. Lazić

Foto: Muzej Smederevo