Znamenitosti

Karađorđev dud

U centru Smedereva, na prostranom platou, nalazi se Karađorđev dud, čija starost se procenjuje na približno 300 godina. Upravo pod njegovom krošnjom, 8. novembra 1805. godine, dizdar Muarem Guša predao je ključeve grada Smedereva voždu Karađorđu. U znak sećanja na taj događaj, ovaj znameniti dud dobio je ime, koje danas nosi.

Karađorđe u Smederevu

Malo je poznato da je u Smederevu pre više od šezdeset godina bila pokrenuta inicijativa da se podigne spomenik vođi Prvog srpskog ustanka, Karađorđu Petroviću. Predlagano je da se spomenik podigne na jednom od 2 – 3 mesta: 1) Na Karađorđevom brdu, odakle je Karađorđe sa ustanicima napadao Turke u varoši, 2) pored duda u Konstatinovićevom dvorištu, ispod kog je Karađorđe primio ključeve Smederevskog grada od turskog starešine Muharem-dizdar Guše, 3) pored kuće („ako još postoji“) u kojoj je zasedao u vreme Prvog srpskog ustanka Praviteljstvujušči sovjet.“

Anonimni predlagač podizanja spomenika, koji je svoj predlog i ideje objavio u listu „Glas podunavlja“ smatrao je da je najpogodnije mesto kraj Karađorđevog duda, pa je u vezi sa tim predlagao da se ulica Dr Jovana Cvijića otvori „od Vankovog mlina do Gimnazije“. Na taj način bi Garavi sokak bio direktno povezan sa najužim centrom grada. Uz ovo, dat je i predlog da česma (arterski bunar) kod Zelenog venca ponese ime Karađorđe.

Ovaj predlog je, pored ostalog, ovako obrazložen: „Devet godine je vladao, dao osnovu svemu ovome što danas imamo, a nikakvu platu za to nije primao. To je samonikli bor, koji se i iz najveće daljine vidi. “ Kao što znamo, ovaj predlog nije realizovan, sem što je, posle petojunske eksplozije, kada je obrazovan Komesarijat za obnovu Smedereva, došlo do radova baš na potesu izmedju Vankovog mlina (prvobitno svojina Jovana – Vanka Kodžasa, koga su nasledili sinovi: Dimitrije -Taki, Petar i Andreja) i Gimnazije. Tada su porušeni stanovi u kojima su stanovali sa porodicama Stevan Trifunović i Nikola Zlatković, kao i lokali do glavne ulice. Tu je otvorena ulica, a prethodno je ispod nje prokopan novi tok za Petrijevski potok. Mnogo kasnije, 1951. godine, u dvokrako stablo duda uzidana je spomen-ploča u koju je uneto narodno predanje. Zanimljivo je da je u okviru akcije da se podigne spomenik Karađorđu predlagano da se u njegovu čast, a na opštinskom imanju podigne poljoprivredna škola.

Crkva uspenja presvete Bogorodice

Nastala je u prvoj polovini 15. veka, na starom kultnom mestu, današnjem Starom groblju. Novija istraživanja upućuju na to da je bila grobna kapela smederevskog mitropolita Atanasija. Pripada moravskoj školi, zidana je naizmeničnim polaganjem kamena i opeke, i ima osnovu u obliku sažetog trikonhosa. Pripada tipu jednobrodnih crkava sa kupolom. Oslikana je znatno kasnije, početkom 17. veka, kao delo više zografskih radionica. Posebno upečatljive jesu kompozicije koje ilustruju 49. (gornji pojas zapadnog zida) i 48. psalam (svod zapadnog traveja). Oko crkve Uspenja Presvete Bogorodice vremenom je formirano današnje Staro groblje. Uz oltarski deo crkve, sa severne strane, nalazi se grob Dimitrija Davidovića, „oca srpskog novinarstva“. Nešto dalje nalazi se grobna kapela smederevskog dobrotvora Dine Mančića, delo Aleksandra Bugarskog iz 1884. godine. Naspram zapadnog ulaza u crkvu 1942. godine podignuta je spomen-kosturnica žrtvama petojunske eksplozije, po projektu Aleksandra Deroka.

Crkva svetog Georgija

Ovo je jedna od najlepših i najvećih crkava podignutih u 19. veku u Srbiji. Bila je prva reminiscencija slavnog srednjovekovnog spomenika-crkve Svete Trojice, manastira Manasije. Označila je vrhunac ranog romantičarskog istorizma i prekretnicu u dotadašnjoj srpskoj arhitekturi.

Protomajstor bio je Andreja Damjanov iz Velesa, koji je po nešto izmenjenim nacrtima arhitekte Jana Nevole, podigao hram od 1850-1854. godine. Osnova crkve je kombinacija trikonhosa, razvijenog upisanog krsta i petokupolne trobrodne bazilike. Na zapadnoj strani crkve uzdiže se visoki barokni zvonik. Spoljni arhitektonski dekorativni elementi mešavina su srpske srednjovekovne tradicije, baroka i islamskih uticaja. Živopisne i ikonopisne radove znatno kasnije izveo je ruski umetnik Andrej Vasiljevic Bicenko od 1934-1937. godine, poštujuci srednjovekovnu srpsku umetnost, u koju je uneo elemente savremenog realističkog slikarstva.

Zgrada starog načelstva

Zgrada nekadašnjeg Okružnog načelstva je jedno od najvećih ostvarenja znamenitog srpskog arhitekte Aleksandra Bugarskog (autor zgrade Narodnog pozorišta i Kraljevog dvora u Beogradu). Ova monumentalna građevina stilski pripada akademizmu, a zidana je 1885-1886. godine, da bi bila završena najverovatnije 1888. godine. Bilo je to prvo monumentalno profano zdanje, ne samo u Smederevu, već i u unutrašnjosti Srbije. Na spratu se nalaze metalni stubovi, novo konstruktivno rešenje u dotadašnjoj praksi. Zgrada Okružnog načelstva i suda bila je među prvim javnim zdanjima u Srbiji na kojoj je postavljen novoustanovljeni državni grb – krunisani dvoglavi orao sa štitom na grudima, na kome su krst i ocila. Posle Drugog svetskog rata ovaj državni grb je uklonjen i zamenjen zvezdom petokrakom.

Zgrada starog opštinskog doma

Zgrada bivšeg Opštinskog doma je veoma vredno arhitektonsko ostvarenje koje je nastalo 1928. godine, kada je i završena izgradnja ovog objekta koji je izveden po projektu čuvenog ruskog arhitekte Nikole Krasnova. Zidana je u duhu eklekticizma prve polovine 20. veka. Zgrada je ugaono rešena u obliku ćiriličnog slova G. Na fasadama dominira podela po vertikali sa 22 masivna pilastra fugovana po horizontali. Iznad krovnog venca nalazi se balustrada na kojoj su postavljene četiri bogato drapirane skulpture sa atributima koji su personifikiacija pravde, rada, nauke i kulture . Upečatljivo arhitektonsko ostvarenje uspešno se uklapa u ambijentalnu celinu starog gradskog jezgra.

Zgrada bivšeg hotela Ninić

Nekada ugledni “Hotel Ninić“, graditeljsko ostvarenje iz 1928. godine, delo je Milije Ninića. Lep primer gradske arhitekture u istoricističkom duhu dvadesetih godina prošlog veka. Fasade spratnog dela raščlanjene su po vertikali i nizom fugovanih pilastera između kojih se nalaze prozori. Svojim položajem na Glavnom gradskom trgu ima izuzetnu ambijentalnu vrednost.

Zgrada crkvene opštine

Uz levu stranu nekadašnjeg hotela “Ninić“ nalazi se još jedan vredan objekat iz 1925. godine čiji je graditelj bio profesor Zadević. Predstavlja značajan objekat u graditeljskom nasleđu Smedereva. Spratni deo zgrade raščlanjen je po vertikali plitkim pilastrima, na kojima se pri vrhu nalaze reljefne predstave ženskih i muških figura.

Zgrada prve smederevske kreditne banke

Nekadašnja zgrada Prve smederevske kreditne banke je podignuta 1903-1904. godine. Izvedena je po projektu Smederevaca, inženjera Jovana Banića i Dimitrija Miloševića. Ovaj skladni objekat reprezentativne arhitekture koja odiše duhom eklekticizma karakteristicnog za pocetak 20. veka, karakterišu miran ritam fasade i elegantne proporcije.

Banka je osnovana mnogo ranije, 1871. godine. Bila je to jedna od prvih banaka u Srbiji, koja svedoči o usponu i razvoju trgovine u Smederevu. Predsednik Upravnog odbora bio je ugledni smederevski trgovac Mata Popović,a potpredsednik takođe trgovac – Dimitrije Mančić. Ova banka je bila vlasnik i reprezentativnog objekta na Terazijama, br.39, u Beogradu.

JOŠ: Smederevska kreditna banka zvanično je osnovana 1. avgusta 1871. godine u Smederevu. Svoju zgradu u Smederevu Banka je sagradila u najužem centru u tadašnjoj Ðjurđevoj ulici (danas Ulica Kralja Petra I broj 5) u vremenu od jula 1903, do jula 1904. godine. Njeni projektanti bili su Jovan Banić i Dimitrije Milošević, a izvođačke radove izvršio je Mijajilo Milijević. Cena izgradnje bila je 42 390 ondašnjih dinara. Nadzorni organ bio je Vojteh Hrnjiček. Zgrada ima podrumske prostorije i spratni deo u koji se ulazi preko visokog stepeništa gde su naslikane četiri devojke. One verovatno predstavljaju četiri godišnja doba. Kao što se vidi iz sačuvanih akcija Smederevske kreditne banke, sa leve strane akcije nalazila se slika – crtež zgrade Banke sa tekstom iznad ulaza: SMEDEREVSKA KREDITNA BANKA, a na krovu je bio ozidani deo na kome se nalazila figura coveka. Ispod je bio upisan datum završetka izgradnje zgrade: VII 1904.

U središnjem delu navedene akcije nalazi se crtež Smedereva sa početka 20. veka na kome se prepoznaju samo smederevski hram Svetog Ðorda, zgrada Okružnog suda sa velikim, praznim prostorom ispred. U predratnom periodu u zgradi je bilo sedište Smederevske kreditne banke sa kancelarijama i velikim uzidanim sefom – koji i danas postoji. Posle Drugog svetskog rata, u toj zgradi bile su kancelarije Sekretarijata za unutrašnje poslove u Smederevu. Sada je vlasnik tih prostorija kompanija osiguranja „Dunav“ iz Smedereva.

U Beogradu na Terazijama, pod brojem 39 nalazi se zgrada „Smederevske banke“ koja je dignuta 1912. godine po projektima arhitekte Milorada Ruvidića (1863 – 1912). Zgrada je projektovana 1910. godine kao stambeno-poslovna, a bila je vlasništvo trgovca Dimitrija (Milenkovog) Stefanovića iz Smedereva. Ime je dobila po Smederevskoj kreditnoj banci, koja je u ovoj zgradi imala sedište svoje centrale u Beogradu, dok se u Smederevu nalazila filijala. Prizemlje i međusprat bili su poslovni prostor Banke, a na prvom i drugom spratu bili su stanovi.

Zgrada je sazidana na katastarskoj parceli broj 132 K.O. Beograd 5, pravougaone je osnove, dimenzija 41,40 sa 23,45 metara. Fizički se sastoji od podruma, prizemlja, međusprata, dva sprata i potkrovlja. Na svakom spratu nalazi se po dva stana, a u potkrovlju je jedan manji.

Zbog istorijske i arhitektonske vrednosti zgrada je stavljena pod zaštitu države. Ona je Ruvidicev doprinos modernoj srpskoj arhitekturi. Novčani zavod u Smederevu poslovao je u sastavu Beogradske banke A.D. – Smederevska banka u Smederevu. Na dan 26. maja 1998. izvršena je preregistracija i banka je dobila staro, prvobitno ime SMEDEREVSKA KREDITNA BANKA. Medutim, usled izmene zakonskih propisa od 9. aprila 1999. godine Smederevska kreditna banka posluje kao filijala Beogradske banke A.D. u Beogradu.

Zgrada smederevske Gimnazije

Osnovana je 1871, a podignuta 1904. godine po skicama cenjenog beogradskog arhitekte Milorada Ruvidića. Locirana je u centru grada i predstavlja jedno od najlepših zdanja građenih početkom 20. veka u Smederevu. Oblikovana je u duhu akademizma, sa stilskom obradom i elementima neorenesanse i klasicizma. Građena je simetrično, sa naglašenim srednjim delom, masovnom razuđenom atikom iznad, i sa dve sedeće skulpture u draperijama sa strane. Posebno bogato je obrađena plastična dekoracija iznad prozora uvucenih delova zgrade, gde su u reljefima izrađeni atributi nauke – knjiga, šestar i globus. Proširenjem i adaptacijom 1933/34. godine zgrada Gimnazije dobila je današnji izgled, koji ima oblik ćiriličnog slova P.

Vila Obrenovića na Plavincu

Nekadašnja letnja rezidencija srpske vladarske porodice Obrenović. Mesto odmora kneževskih parova Miloša i Ljubice, Mihaila i Julije, a potom i kraljevskih parova Milana i Natalije, Aleksandra i Drage Obrenović.
Imanje od 36 ha površine kupio je knez Miloš Obrenović 1829. godine. Kraljica Natalija Obrenović godine 1897. angažuje čuvenog dvorskog arhitektu Jovana Ilkića koji će uneti novine u do tada skromnu i malo poznatu arhitekturu Vile. Dodavanjem dva bočna krila, sa drvenim balkonima na spratu i centralnim dvokrakim stepeništem izuzetne drvene rezbarije dobila je izgled švajcarske vile. U prizemlju, u centralnom delu letnjikovca, nalaze se dve reprezentativne sale – zimska i letnja sa francuskim prozorima. U to vreme uređen je i dvorski park po načelima renesanse i baroka.

Glavni gradski trg

Predstavlja centralni deo smederevskog gradskog tkiva. Nalazi se na mestu nekadašnje velike pijace. Funkciju glavnog gradskog trga ovaj prostor počeo je da dobija posle Drugog srpskog ustanka i zadržava je do današnjih dana. Izgradnjom crkve Svetog Georgija (1850-1854) na ovom prostoru data je osnova za dalji urbani razvoj Smedereva. Tri decenije nakon izgradnje crkve u njenoj neposrednoj blizini podiže se reprezentativno zdanje Okružnog nacelstva i suda, čime je konačno definisan Glavni gradski trg.

Stara železara – Sartid na Dunavu

Stara železara SARTID-a a.d. podignuta je 1921. godine na desnoj obali Dunava, dva kilometra uzvodno od tvrđave. Pogoni te fabrike radili su u pocetku na popravkama vagona i lokomotiva, mostogradnji, brodogradnji i poslovima za laku industriju…U periodu od 1924-1933,sa tehnicko-tehnološkog stanovišta SARTID je bio snabdeven najboljim mašinama nemacke mašinske industrije.

Jedan deo ove fabrike, najuži metalurški kompleks, površine oko 1.5 ha , ustupljen je Muzeju crne metalurgije u formi muzejskog depandansa SARTID na Dunavu. Muzej crne metalurgije vodi brigu o pet spomenika kulture – Simens-Martinovoj čeličani, Gas-generatorima, Električnoj centrali, Kotlarnici (kompletnim objektima, agregatima i pratećom opremom SARTID-a, koji potiču iz perioda između dva svetska rata), i zgradom žitnog magacina Kodžasovog mlina u Smederevu.

Šalinački lug

Nalazi se gotovo u samom centru istoimenog sela. Udaljen je od Smedereva 10 kilometara. Nedaleko od njega je ušće Velike Morave u Dunav, a u blizini su i ostaci Kulič grada. Po starosti, dimenzijama i brojnosti, predstavlja jednu od najreprezentativnijih očuvanih populacija nekadašnjih gorostasnih šuma Srbije i Balkana. Krčenjem šuma zarad stvaranja obradivog zemljišta, citav prostor Godominskog polja sasvim je izmenio svoj izgled, a Smederevo je postalo izloženije udarima košave.

Na prostoru od 19 ha skoncentrisano je više od 300 stoletnih hrastova lužnjaka ( Quercus robur ), od kojih su neki stari i preko 300 godina. Usled nebrige i izmenjenih opštih prirodnih uslova, ova prirodna retkost je veoma ugrožena i ukoliko se ne obnavlja, preti potpuno izumiranje.