Uz konstataciju da je ova tema retko bila predmet istraživanja, naučno – istraživački projekat četiri godine sprovodio je Muzej u Smederevu (2005 – 2009) kako bi sakupio etnološku građu. U jednom od radova autora Gordane Miletić, višeg kustosa etnologa, objavljenom na osnovu tih istraživanja u članku „Rezultati rekognosciranja seoskih naselja smederevske opštine – Običaji godišnjeg ciklusa“ u Smederevskom zborniku broj 2 (2009.) predstavljeni su podaci o godišnjoj običajnoj praksi u vezi sa svetkovanjem krsne slave, Božića, Vaskrsa i seoske slave – zavetine. Izvor su bili informatori, odnosno stanovnici nađih sela koji pripadaju starosedelačkoj populaciji u tim naseljima.
U selima smederevske opštine najviše je slavara koji slave Svetog Nikolu 19. decembra, Svetog arhangela Mihaila (Aranđelovdan 21. novembra) i Đurđic 16. novembra. Slede Sveti Jovan 20. januara, Sveti Alimpije 9. decembra, Mitrovdan 8. novembra.
Kada je reč o običajima vezanim za slavu, prisutna je raznolikost kako među selima, tako i u okviru domaćinstava jednog sela. Prvog dana slave, seče se kolač u kući ili u crkvi, pali se slavska sveća i napija slava. To su konstante ovog običaja u svim selima. Varijabilne elemente predstavljaju: dužina proslavljanja, da li se slavski kolač nosi u crkvu ili seče kući, da li se mesi jedan ili više kolača, da li se slavska sveća pali jednog ili više dana. Prema podacima dobijenim od sagovornika na terenu, preovlađujući model je bio: Navečeri ili dočekivanje slave, prvi dan, drugi dan i treći dan koji zovu paterice ili trangeljec.
Na osnovu ovih podataka nije moguće utvrditi do kada je ovo bio preovlađujući model, ali je izvesno da su društvene, ekonomske i socijalne promene koje su se odrazile i na brojnost i strukturu domaćinstava, imale uticaja i na promene slavske običajne prakse – navodi Gordana Miletić u ovom radu.
Kako se dalje dodaje, svi sagovornici koji su imali između pedeset i osamdeset godina starosti su istakli da se ranije za slavu pozivalo bardakom. Pored „glavne“ slave većina meštana naših sela slavi i drugu, odnosno preslavu. Najčešće je to drugi dan u godini posvećen istom svecu koga slave kao „glavnu“ slavu. Na primer, ko slavi Đurđic, preslava je Đurđevdan.
Takođe, kao preslava slavi se i ženina slava, ako je u miraz donela imanje ili muževljeva ako je došao na miraz ili slava darodavca imanja. Ima domaćinstava koja, pored glavne, imaju više preslava. Preslva se, uglavnom, slavi jedan dan. Kao i u slučaju glavne slave i ovde je prisutna raznolikost u običajima.
Svi sagovornici su istakli povezanost slave i imanja, odnosno nasleđivanje slave povezuju sa nasleđivanjem zemlje. Kao novinu u proslavljanju slave sagovornici iz Lipa su naveli da od skora ima domaćinstava u njihovom selu koja slave navečeri. Ostale novine tiču se slavskog menija, na primer uvođenje predjela ili kupovina slavskog kolača. Struktura gostiju se menja. Goste sve više čine kolege s posla i školski drugovi, a manje rođaci.
Sveti Nikola kao najčešća slava spomenuta je Suvodolu, Vodnju, Lugavčini, Vranovu. U Badljevici i Landolu najviše se slavi Đurđic kao i u Vrbovcu, uz Aranđelovdan i Svetog Nikolu.
Izraz trangeljec zabeležen ovom prilikom, odnosi se na naziv za treći dan slave, a u ovom istraživanju se spominje u delu gde su iskazi meštana Seona, Skobalja, Lugavčine, Osipaonice, Male Krsne i Lipa, dok je u Šalincu upotrebljena slična reč – trankaljica.
Takođe, evidentno je da (bar je tako bilo u vreme istraživanja) dosta domaćinstava na selu mrsi za slavu bez obzira na to koji je dan (slave sredom i petkom mimo posta svakako treba da budu posne). Ima i onih koji goste dočekuju uz mrsno posluženje i za slave koje su tokom nekog od četiri posta (kao što je to Sveti Nikola), a neki slavari u tim slučajevima veče pre slave služe posnu hranu, a sutradan mrsnu.
Ako želite da pročitate ostatak i još zanimljivih detalja o običajima za verske praznike, Zbornik je dostupan i u elektronskom obliku na sajtu Muzeja.