Arhiv pokreće „Zavičajne sveske“ – mađarski izvori o Brankovićima po prvi put na srpskom

Nakon što su našoj javnosti ranije prezentovali zanimljive i manje poznate detalje i publikaciju „Brankovići – dva esejistička pogleda“, Milan Micić istoričar, književnik i generalni sekretar Matice srpske i Ferenc Nemet, redovni profesor na Učiteljskom fakultetu u Subotici Univerziteta u Novom Sadu, nastavili su misiju osvetljavanja ovog dela srpske srednjevekovne istorije.

Sada su u planu dva veoma značajna izdanja jer nam po prvi put postaju dostupni originalni izvori koje naši istraživači nisu koristili zbog jezičke barijere. Istorijski arhiv Smederevo pokreće ediciju „Zavičajne sveske“ i prva dva toma biće posvećena upravo osnivaču smederevskog grada, Đurđu i Brankovićima. U prvoj Svesci, biće predstavljeno oko 80 ugarskih povelja, a u drugoj monografija „Posedovni odnosi srpskog despota u Mađarskoj i titula srpskog despota“ Frigeša Peštija iz 1877. Sve to, zahvaljujući ovoj inicijativi, po prvi put na srpskom jeziku.

Oko 80 starih mađarskih povelja biće predstavljene po hronološkom redosledu, u originalu. Ove povelje će po prvi put biti dostupne srpskim istraživačima i značajno će doprineti upotpunjavanju slike o Brankovićima. U uvodnom delu će Milan Micić u jednoj studjii predstaviti savremeno viđenje Brankovića u istoriografiji. Potom će uslediti deo sa izvornim poveljama i njihovim kratkim prevodom koji sam priredio, a koji će biti najpotpunija moguća zbirka srednjevekovnih povelja koje se odnose na ovu porodicu. To još niko nije uradio, a mi ćemo uraditi.

Do svih tih dokumenata došao sam višegodišnjim istraživanjem, pre svega korišćenjem zbirke mađarskih povelja istoričara i visokog državnog činovnika Lajoša Talocija koji se dosta bavio istorijom ovih naših prostora.

On je filozofski fakultet završio u Budimpešti, a mađarska istoriografija beleži da se posvećeno bavio bosanskom istorijom, a naročito, genealogijom, heraldikom i biografijama pojedinih ličnosti iz njenog srednjevekovnog perioda. Objavio je i niz ćiriličnih i latiničnih povelja, znao je srpski jezik. Ubraja se u najznačajnije mađarske istoriografe s kraja 19. i početka 20. veka. Svojim radovima, dao je presudan doprinos proučavanju istorije jugoistočne Evrope, naročito Balkana u kasnom srednjem veku. Među temama kojima se posebno posvetio ističu se njegovi radovi o despotu Đurđu, ličnosti od ključnog značaja za razumevanje odnosa između Ugarskog kraljevstva, Osmanskog carstva i srpskih zemalja u 15. veku. U više navrata se bavio životom srpskog despota – kazao je Nemet gostujući u Smederevu pod okriljem i ovogodišnjih Smederevskih svetosavskih svečanosti u Arhivu. Kako je dodao, pre Talocija, u mađarskoj istoriografiji je Đurađ često bio prikazivan jednostrano, uglavnom kroz prizmu političkih sukoba sa ugarskim vladarima ili kao figura čija se lojalnost dovodila u pitanje.

Taloci, međutim, ovoj temi pristupa sa izrazito kritičkim i izvorno utemeljenim metodološkim aparatom nastojeći da razume Brankovićevo delovanje u kontekstu veoma složenih geopolitičkih okolnosti 15. veka. Njegov cilj, nastavlja Nemet, nije bio morlano vrednovanje već dekonstrukcija političke racionalnosti jednog vladara pritisnutog između dve velike sile. Centralno mesto u njegovim istraživanjima, zauzima analiza Brankovićeve spoljne politike, posebno odnosa sa Ugarskom. Detaljno je proučavao diplomatsku prepisku, ugarske i dubrovačke arhivske izvore kao i osmanske podatke, dostupne u to vreme kako bi pokazao da Brankovićevo političko ponašanje nije bilo izraz prevrtljivosti ili izdaje već pokušaj očuvanja državne egizistencije srpske despotovine. To je ključno. Taloci je isticao da je Branković bio tipičan predstavnik balkanske političke elite kasnog srednjeg veka, primoran da balansira između vazalnih obaveza i realne moći velikih carstava. Posebna vrednost njegovih radova leži na insistiranju na pravnom i feudalnom okviru odnosa između Brankovića i Ugarske krune. Ukazao je na činjenicu da je Đurađ bio jedan od najvećih zemljoposebnika u Ugarskoj sa značajnim feudima koji su mu dodeljeni kao ugarskom vazalu. Po njegovom mišljenju ova okolnost imala je presudan uticaj na Brankovićeve političke odluke i objašnjava složenost njegovog položaja. On nije bio samo srpski vladar već i ugarski velikaš, uključen u unutrašnje političke i vojne strukture ugarskog kraljevstva. Takođe je posvetio pažnju pitanju Brankovićeve uloge u borbama protiv osmanlija naročito u kontekstu dugogodišnjih ugarsko – osmanskih ratova. Suprotno ranijim interpretacijama koje su Brankovića optuživale za pasivnost i saradnju sa Turcima, Taloci je isticao ograničene, realne mogućnosti srpske despotovine. Branković nije raspologao ljudskim ni materijalnim resursima koji bi mu omogućili otvoreni i trajni otpor Osmanskom carstvu. Njegovi kompromisi predstavljali su pitanje opstanka, a ne političke slabosti – objašnjava Nemet.

Talocijev rad je bio iskorak za mađarsku istoriografiju jer je dosledno primenjivao kritiku izvora i izbegao je nacionalno – romantičarske interpretacije koje su u njegovo vreme još uvek bile prisutne. Njegova istraživanja su doprinela objektivnijem sagledavanju ugarsko – srpskih odnosa u 15. veku oslobođenom jednostavnih, nacionalnih narativa. Dragocen je njegov rad iz 1907. Na više stotina stranica su povelje o vezama ugarske i Srbije od 1198. do 1526. Ta knjiga sadrži do tada otkrivene latinske i mađarske izvore, državna dokumenta, pisma. To je ujedno i glavni izvor za sadržaj prve smederevske „Zavičajne sveske“.

To je delo osnovni izvor za diplomatiju srednjeg veka. Njegova upotrebljivost u saveremnoj nauci je neupitna, ostaje jedan od primarnih izvora. Tu su autentični tekstovi, nastali kao rezultat temeljnog arhivskog i naučnog rada, važni za proučavanje odnosa Mađarske i Srbije u srednjem veku i svakako te povelje, koje se odnose na Brankoviće, zaslužuju da budu prvi tom nove edicije.

Drugi projekat je prevod monografije Frigeša Peštija „Posedovni odnosi srpskog despota u Mađarskoj i titula srpskog despota“ koja je objavljena 1877. To izdanje slovi za najbolje istorijsko delo o Brankovićima objavljeno na mađarskom jeziku. Pešti je istaknuti, marljiv, kritički orjentisan istoričar i arhivski istraživač, čiji je rad značajno doprineo boljem razumevanju srednjevekovnih odnosa u karpatskoj niziji i na Balkanu. Njegov pristup karakteriše Izuzetna pažnja prema izvorima, sistematično prikupljanje arhivske građe, nastojanje da se istorijske pojave sagledaju u širem, međunarodnom kontekstu.

Posebno mesto u njegovom opusu zauzima knjiga posvećena srpskom despotu Đurđu Brankoviću, u kojoj autor obrađuje život, političku delatnost i istorijsku ulogu jedne od najznačajnijih ličnosti srpske i ugarske istorije 15. veka. On je uspeo da, oslanjajući se na mađarske, latinske i druge pisane izvore, rekonstruiše složenu mrežu političkih, dinastičkih i vojnih odnosa koji su određivali položaj srpske despotovine između Ugarske i Osmanskog carstva. Značaj ove knjige je višestruk. S jedne strane on je pružio jedan od prvih sveobuhvatnih i kritički obrađenih prikaza Đurđa na mađarskom jeziku. Time je srpska srednjevekovna istorija postala integralni deo mađarskog naučnog korpursa. S druge strane, autor je izbegao jednostrane, nacionalne interpretacije, nastojeći da despota prikaže kao realnog istorijskog aktera čije su odluke bile uslovljene pritiscima velikih sila i očuvanja države i dinastije. On je svojom knjigom postavio temelje za kasnija, detaljnija istraživanja srpsko – ugarskih odnosa. Doprineo je prikazivanju istorijskih sudbina dva naroda i pokazao da naučna istoriografija može prevazići političke i nacionalne granice. Srpski istraživači će moći da ga koriste u prevodu i koriste kao izvor. Prevod na srpski ću ja odraditi, a zbog arhaičnosti jezika, starih jezičkih termina, ovaj posao će za mene predstavljati izazov – napominje Ferenc Nemet. Na pitanje da li će, kada „Zavičajne sveske“ ugledaju svetlost dana i neke naše predstave o despotu i njegovoj porodici biti promenjene, on odgovara da će to svakako biti drugačije od crno – bele slike koju srpska istoriografija ima o Đuruđu. Jer, kada steknemo uvid u sve okolnosti to će donekle razjasniti i poziciju i odluke koje je despot donosio.

Do sada je slika o njemu priča o izdajniku, čoveku koji je bio upitnog političkog morala, a sada ćemo imati jednu svežiju sliku zahvaljujući obimu novih dokmenata i izvora, i mislim da ćemo ga sagledavati u sasvim drugačijem, malo lepšem kontekstu.

Istoriografija ima unutrašnju zakonitost da s vremena na vreme neke istorijske činjenice ponovo razmatramo i vrednujemo, da ih obogatimo novim izvorima i na osnovu toga stavimo u kontekst. Sada ćemo dati osnovu za taj novi, savremeni kontekst. Očekujem da ćemo imati malo drugačiju sliku o Brankovićima, umesto one učaurene koje već dugo imamo kao i predubeđenje srpskih istoričara da je o njemu sve rečeno, da nema novih stvari. Ima! I mi ih prezentujemo. Mi ćemo dati građu, a istoričari neka je sagledaju i upotrebe – poručuje Nemet.

Kako je najavljeno, pomenuta izdanja bi trebalo da budu završena i predstavljena na svečanosti povodom obeležavanja Dana grada u novembru.