Mnogi znaju da je Hram Uspenja Presvete Bogorodice iz 15. veka u Smederevu najstarija očuvana sakralna građevina. Ali nam često promiče podatak da je u tom nizu, odmah iza nje crkva Svetog Arhistratiga Gavrila iz Osipaonice. Izgrađena je 1826. godine, što znači da je, po nastanku, od prvopomenutog hrama na Majdanu dele četiri stoleća. Sve ostalo je došlo kasnije. Već do kraja istog veka podignute su crkve u Kolarima, Smederevu (Hram Svetog Georgija), Mihajlovcu, Lipama i Vranovu.
U susret obeležavanju dva veka od crkve u Osipaonici ideja je, poslednjih godina, bila da se taj jubilej dočeka i proslavi tako što će, posle duže vremena, građevina dobiti izgled približan izvornom – da joj kruna umesto lima, ponovo bude drvo. Tako je došlo do obnove krova i ti radovi su u avgustu završeni.
Ovi radovi su deo aktivnosti Zavoda. Deo sredstava smo dobili prošle godine, ove smo to finansijski zaokružili i sa početkom građevinske sezone, krenula je i obnova. Radilo se u najbolje vreme godine, što nije često prilika. Radili smo rasterećeno u tom smislu i posao priveli kraju na najbolji način – kaže direktor Regionalnog zavoda za zađtitu spomenika kulture u Smederevu, Dejan Radovanović.
Otac Milija Milošević, sveštenik koji je takođe rodom iz Osipaonice, a koji se i sam posebno angažovao po ovom pitanju, podseća da je crkva podignuta pre tačno 200 godina ali da je za vreme Prvog svetskog rata došlo do oštećenja krova.
Tada je, iz nužde postavljen lim, a onda je ponovo i 1994. godine. Već tada je bila velika naša želja da se napokon vrati ta šindra, ono što je prvobitno bilo. Eto, prilike i neprilike su od tada bile razne, na kraju smo dočekali da naš Zavod izrazi želju da nam pomogne. Oni su izradili elaborat, konkurisali za sredstva, molili Grad Smederevo, a onda je jedan mali deo, ova naša Crkvena opština platila. To sve je nama mnogo značilo. Ova je crkva sabirna žiža, iskra ovog kraja. Ne samo da je bila crkva već je i prva škola pored bila, prvi učitelji su radili ovde. To je, u ovom kraju, ujedno i „majka svih seoskih crkava“ u okolini, od Miloševca, Trnovča, Lozovika, Skobalja, Male Krsne, Vranova, Mihajlovca ili Konjske. Mnogo sam srećan što smo uspeli da zaštitimo i ukrasimo. Kako crkvu tako i ovaj deo sela samim tim – kaže Milošević.
Crkva Svetog Arhistratiga Gavrila u Osipaonici je 1967. utvrđena za spomenik kulture i nepokretno dobro. Radovi na restauraciji iz 2026. su obuhvatiili najpre demontažu postojećeg limenog krovnog pokrivača, zatim rekonstrukciju stehe crkve koja je ranije uklonjena kao i pokrivanje krova crkve šindrom.
Svemu su prethodili istraživački radovi 2024. godine koji su bili neophodni kako bi se prikupili svi podaci za izradu ovog projekta i kako bi se postojeća arhitektonsko – tehnička dokumentacija dopunila. U okviru istraživačkih radova, urađeno je katastarko topografsko snimanje čitavog kompleksa ovog hrama. Posle toga, 2025. godine, Regionalni zavod je konkurisao kod Ministarsstva kulture za sredstva koja su bila odobrena, ali ne u ukupnom iznosu koji smo tražili. Zahvaljujući Srpskoj pravoslavnoj crkvenoj opštini osipaoničkoj koja je prihvatila da finansira razliku između traženih i odobrenih sredstava, mi smo uspeli da ove radove uspešno realizujemo. U aprilu je u crkvi obeležen jubilej i već dan nakon toga smo počeli radove. Najpre je izvršeno pokrivanje bočnih pevnica, zatim rekonstrukcija strehe koja je bila uklonjena kada je krov pokrivan limom i na kraju postavljanje šindre u 17 redova horizontalnih, u celom obimu crkve. Dva su reda postavljena u strehi, a 15 od strehe do slemena krova. Izrađena su dva drvena krsta po ugledu na metalne koji su ranije bili na crkvi i nova slemenjača. Nakon postavljanja svih elemanata, kompletna crkva je premazana sredstvom u kome je kuvana šindra i potapana u mešavinu katrana i lanenog ulja.
Sredstva za realizaciju radova obezbeđena su od strane Ministarstva – 7,36 miliona, Grada Smedereva – 6 miliona i Crkvene opštine – 2 miliona dinara.
Želim da se zahvalim ne samo Crkvenoj opštini osipaoničkoj, nego i svim meštanima jer je u ovoj obnovi, pored nas, učestvovala čitava zajednica. Svako je na svoj način doprineo, toliko je pozitivne energije bilo u ovom mestu, verovatno je tako i još i bolje, bilo u vremenu kada je građena crkva. Ta volja sela da se pomogne, doprinese i da se uradi kako treba se zaista čitavo vreme osećala. Dakle, to što crkva danas izgleda ovako, nije samo naša, već zasluga čitavog sela – ističe Jasmina Popović-Rusimović, diplomirani inženjer arhitekture – konzervator i savetnik u Regionalnom zavodu za zaštitu spomenika kulture u Smederevu.
Baš tu dimenziju naglasio je i direktor Radovanović poručujući da obnova nasleđa pun smisao dobija onda kada su njenog značaja svesni oni kojima kulturna baština i pripada.
Sve što mi sada obnavljamo, to činimo za ljude danas. Kada vidimo da su se oko takvog posla, rado okupili i meštani, da su oni zaista iskreno, svojim prisustvom to pokazali, nama je ovaj posao završen kao vrlo redak promer te zaokruženosti. Mi smo ono što je do nas uradili kvalitetno ali i okupljanje ljudi oko toga je takođe važan deo posla – dodaje Radovanović.
Narodu svog sela koji je sve to prepoznao, mnogo je zahvalan i sveštenik Milija Milošević jer je svaka kuća nešto dala – mnogi su priložili novac, ko to nije mogao, pomogao je ako ništa drugo, onda bar tako što bi doneo posluženje i osveženje za majstore, a vest o uspešnoj obnovi se, kako dodaje već uveliko proširila na društvenim mrežama i van granica zemlje. Na taj način, nov krov, iako važan zbog toga što našoj baštini vraća izvorni oblik jeste samo povod za ono što bi ovde bila najvažnija priča – odnos Osipaoničana prema svom nasleđu.
Red je da se svakako i o tome ovom prilikom nešto kaže. Crkve brvnare, inače karakteristične spoljašnjosti, relativno su česte u drugim delovima Podunavskog okruga. Ima ih u Velikoj Plani i Smederevskoj Palanci, ali je na području Smedereva, jedino ova svojim izgledom ( i prvobitnim materijalom) podsećala na te građevine. Kraj ulaza u crkvu je natpis iz koga svaki posetilac može da sazna da je podignuta 1826.godine za vreme vladavine Kneza Miloša, između dva sela, Osipaonice i Lugavčine u predelu koji se zove Lalić. Otuda je nazivana lalićka crkva. Odluka o izgradnji je doneta u prisustvu kneza.
„Posle Đakove bune, na proputovanju od Beograda ka Požarevcu svraća u Osipaonicu gde su ga dočekali kmetovi i narod iz okolnih sela i on im dade oprost za učešće u buni i naredi da se sazida hram uz njegovu materijalnu pomoć pa se zato može smatrati njegovom zadužbinom.
Tadašnje selo kao i sva sela pored Carigradskog druma behu veoma mala, u Osipaonici su bile 24 kuće, u Lugavčini 27, pa je hram bio mesto sabranja, religijski nosilac ali i prosvetni centar okolnih sela koja su pripadala toj parohiji Dobri Do, Konjska (Mihajlovac), Ralja, Vranovo, Mala Krsna, Skobalj, Osipaonica i Lugavčina. Tu, pored hrama bila je i prva škola tih sela koja je širila pimenost i veru u prvim godinama oslobođene otadžbine.
Hram je velikim delom sazidan od kamena sige, jednim delom od cigle, a građa krova je od hrastovine kao i šindra kojom je prvobitno bio pokriven. Ikone na ikonostasu su iz perioda gradnje hrama i poklon su vernika ovog kraja“.
Sudeći prema analizi stručnjaka Regionalnog zavoda za zaštitu spomenika kulture, ova je crkva podignuta na nekom ranijem kultnom mestu. „Graditelj je bio poznati neimar Milutin Gođevac, a sačuvana su dokumenta u kojima se kao ktitor navodi knez Miloš. U neposrednoj blizini crkve nalazila se masivna drvena zvonara, velika sobrašica i stari parohijski dom. Crkva je podignuta kao jednobrodna pravougaona građevina, sa poligonalnom oltarskom apsidom na istoku, polukružnim bočnim pevnicama i naglašenim drvenim polukružnim tremom na zapadnoj strani, koga čini šest drvenih stubova postavljenih na zidanoj ogradi. Građena je kamenom i opekom, sa izrazito strmim krovom, zaobljenim u istočnom i zapadnom delu, koji je bio pokriven šindrom. Iako je podignuta od čvrstog materijala, u smislu proporcijskog odnosa mase krova i niskih zidova, građena je po ugledu na crkve brvnare, sa malim prozorima, drvenim koritastim svodom i drvenim tremom“ – dato je u opisu ove građevine.
Ikonostas sa prestonim ikonama je uradio Janja Moler, poznati slikar iz vremena kneza Miloša. U literaturi se pojedine ikone pripisuju Nikoli Apostoloviću. Sačuvani su i brojni stari veoma vredni bogoslužbeni predmeti i knjige.
U rukopisu „Smederevsko Pomoravlje, Crte i opisi“ Milivoj Gavrilović 1930. godine piše: „Crkva u Osipaonici parohijska i za Lugavčinu, podignuta je na međi oba sela. Po svome obliku slična je staroj crkvi u Lozoviku i Pokajnici kod Velike Plane, građena od brvna kao i ove. Do skoro je bila pokrivena šindrom, a sada plehom. Smederevci i narod okruga smederevskog, zamere se nešto knezu Milošu oko Đakove bune. To im je teško padalo. Kada im je knez oprostio dođe kod crkve u Osipaonici te se tu izvrši izmirenje kneza Miloša i naroda.
Kao istorija pominje se još i to: da je 1689. godine u mestu bio logor austrijske vojske. Istorija se ponavlja. Posle bitke na Smederevu uoči Mitrov – dana 1914.godine na tom istom mestu bio je veliki logor zarobljene austrijske vojske“.
Na kraju dodajmo i ono sa čim bi se mnogi složili pri pogledu na crkvu Svetog Arhistratiga Gavrila u Osipaonici – odmah uz nju je nova, mnogo veća crkva, nastala jer su potrebe meštana prevazišle mogućnosti stare crkve. Ali ta građevina od dva stoleća pamćenja, na neki način, upravo blizinom sasvim drugačije građevine još više dobija na lepoti.
Foto: Regionalni zavod za zaštitu spomenika kulture Smederevo
